Niewykonanie umowy czy oszustwo? Gdzie przebiega granica między odpowiedzialnością cywilną a karną?

Niewykonanie umowy nie zawsze oznacza, że doszło do popełnienia przestępstwa. Przedsiębiorcy nierzadko spotykają się z opóźnieniami w płatnościach, niewydaniem towaru czy niewykonaniem usługi w uzgodnionym terminie. Takie sytuacje najczęściej prowadzą do sporu rozstrzyganego na podstawie przepisów prawa cywilnego. Zdarzają się jednak przypadki, gdy zachowanie jednej ze stron od początku wskazuje na świadome wprowadzenie kontrahenta w błąd w celu osiągnięcia korzyści majątkowej. Wówczas sprawa może wykraczać poza relacje kontraktowe i podlegać ocenie z perspektywy prawa karnego. Właściwe rozróżnienie tych dwóch rodzajów odpowiedzialności ma istotne znaczenie zarówno dla osób dochodzących swoich praw, jak i dla przedsiębiorców, którym stawiane są zarzuty związane z niewykonaniem zobowiązań.

Niewykonanie umowy jako problem prawa cywilnego

Podstawową zasadą jest to, że niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy nie stanowi jeszcze przestępstwa. Zgodnie z art. 471 Kodeksu cywilnego dłużnik ma obowiązek naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że wykaże, iż było ono następstwem okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności. Oznacza to, że spory dotyczące opóźnień w płatnościach, niedostarczenia towaru czy niewykonania usługi są co do zasady rozstrzygane na drodze postępowania cywilnego.

Poszkodowany może dochodzić między innymi zapłaty należnego wynagrodzenia, odszkodowania, zwrotu zaliczki, wykonania umowy lub zapłaty kary umownej, jeśli została przewidziana w kontrakcie. Sam fakt, że jedna ze stron nie wywiązała się z przyjętych zobowiązań, nie przesądza jeszcze o odpowiedzialności karnej. Powodem naruszenia umowy mogą być bowiem problemy finansowe, błędy organizacyjne, niewypłacalność kontrahentów, zakłócenia w dostawach albo inne nieprzewidziane okoliczności, które pojawiły się już po zawarciu umowy.

Kiedy niewykonanie zobowiązania może stać się oszustwem?

Odpowiedzialność karna pojawia się dopiero wtedy, gdy zachowanie sprawcy spełnia przesłanki określone w art. 286 kk. Przepis ten dotyczy sytuacji, w których sprawca w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia mieniem poprzez wprowadzenie jej w błąd albo wykorzystanie istniejącego błędu lub wykorzystanie jej niezdolności do właściwej oceny sytuacji.

Samo niewykonanie umowy nie jest wystarczające do przypisania odpowiedzialności za oszustwo. Konieczne jest wykazanie, że już na etapie zawierania lub wykonywania umowy sprawca celowo przedstawiał nieprawdziwe informacje albo zatajał okoliczności mające znaczenie dla decyzji drugiej strony. Może to dotyczyć zapewnień o posiadaniu środków finansowych, zdolności do wykonania usługi, dysponowaniu określonym towarem czy przedstawiania sfałszowanych dokumentów mających uwiarygodnić transakcję.

Takie zachowanie różni się od zwykłego niewywiązania się z umowy przede wszystkim celem działania. W przypadku oszustwa kontrahent od początku zostaje nakłoniony do zawarcia umowy w wyniku świadomego wprowadzenia go w błąd. To właśnie ten element odróżnia spór cywilny od czynu, który może skutkować odpowiedzialnością karną i karą pozbawienia wolności.

Znaczenie zamiaru przy zawieraniu umowy

Przy ocenie, czy doszło do oszustwa, decydujące znaczenie ma zamiar sprawcy istniejący w chwili zawierania umowy. Organy ścigania i sądy badają, czy strona od początku planowała niewykonanie zobowiązania oraz, czy jej celem było doprowadzenie kontrahenta do niekorzystnego rozporządzenia mieniem. Samo późniejsze niewywiązanie się z umowy nie przesądza jeszcze o odpowiedzialności karnej, jeżeli w momencie podpisywania kontraktu istniała rzeczywista możliwość i wola jego wykonania. Z tego względu szczególnego znaczenia nabierają okoliczności towarzyszące zawarciu umowy.

W sprawach o oszustwo analizowane są między innymi:

• informacje przekazywane kontrahentowi,
• sytuacja finansowa strony,
• podejmowane działania zmierzające do wykonania zobowiązania,
• zachowanie po ujawnieniu problemów.

Jeżeli trudności pojawiły się dopiero na etapie realizacji umowy, a ich źródłem były zdarzenia niezależne od przedsiębiorcy, zasadniczo brak podstaw do uznania, że już wcześniej działał z zamiarem oszukańczym. Inaczej będzie wtedy, gdy zebrany materiał dowodowy wskazuje, że od samego początku składane zapewnienia były nieprawdziwe, a wykonanie umowy nigdy nie było planowane.

Praktyczne przykłady i znaczenie właściwej oceny sprawy

Dobrym przykładem sporu pozostającego w sferze prawa cywilnego jest sytuacja przedsiębiorcy, który zawiera umowę, pobiera zaliczkę i rozpoczyna realizację zamówienia, lecz w trakcie wykonywania kontraktu traci płynność finansową z powodu nagłej niewypłacalności głównego dostawcy. Choć druga strona może dochodzić swoich roszczeń na drodze cywilnej, sama niewypłacalność nie oznacza jeszcze popełnienia przestępstwa. Aby przypisać odpowiedzialność z art. 286 Kodeksu karnego, należałoby wykazać, że przedsiębiorca już w chwili zawierania umowy wiedział, iż zobowiązanie nie zostanie wykonane.

Odmiennie należy ocenić przypadek osoby, która tworzy fikcyjne przedsiębiorstwo, zawiera liczne umowy, przedstawia sfałszowane potwierdzenia przelewów lub inne nieprawdziwe dokumenty i od początku nie zamierza regulować swoich zobowiązań. W takiej sytuacji wprowadzenie kontrahentów w błąd stanowi element zaplanowanego działania ukierunkowanego na osiągnięcie korzyści majątkowej. Okoliczności tego rodzaju mogą uzasadniać prowadzenie postępowania karnego niezależnie od możliwości dochodzenia roszczeń na drodze cywilnej.

Granica między odpowiedzialnością cywilną a karną nie przebiega w miejscu, w którym umowa przestaje być wykonywana, lecz tam, gdzie można wykazać świadome wprowadzenie kontrahenta w błąd i zamiar osiągnięcia korzyści majątkowej. Większość sporów dotyczących niewykonania zobowiązań pozostaje domeną prawa cywilnego, jednak w przypadkach, gdy już na etapie zawierania umowy jedna ze stron działała nieuczciwie i nie zamierzała wywiązać się z przyjętych obowiązków, możliwe jest przypisanie odpowiedzialności za oszustwo. Każda sprawa wymaga indywidualnej analizy okoliczności faktycznych oraz dostępnych dowodów, ponieważ to one pozwalają prawidłowo ocenić charakter zachowania i wybrać właściwą drogę dochodzenia swoich praw.

Kancelaria Adwokacka dr Aleksandra Rychlewska-Hotel z Krakowa zajmuje się wyłącznie prawem karnym: obroną w sprawach karnych, karnych gospodarczych i skarbowych oraz sprawach korupcyjnych. Adwokat ma stopień doktora nauk prawnych z prawa karnego i każdą sprawą zajmuje się osobiście, od postępowania przygotowawczego po proces przed sądem. Kancelaria mieści się przy Rynku Dębnickim w Krakowie, a spotkania odbywają się stacjonarnie lub zdalnie. Kontakt: [email protected], +48 576 631 448, www.karh.pl.